Zjawisko białej nocy w Polsce: Czy i kiedy można je zaobserwować na północy kraju?

„Białe noce” w klasycznym, skandynawskim rozumieniu, gdzie słońce ledwie chowa się za horyzont lub wcale, to w Polsce zjawisko praktycznie niemożliwe do zaobserwowania. Nie mamy odpowiedniej szerokości geograficznej. Ale! To nie znaczy, że na północy kraju, zwłaszcza w okolicach najdłuższego dnia roku, nie doświadczymy czegoś, co można by nazwać „białą nocą” w naszym, polskim wydaniu – czyli nocy, która wcale nie jest ciemna. Najlepiej szukać tego efektu w drugiej połowie czerwca, w pasie nadmorskim. Koniec kropka.

Dlaczego nie mamy prawdziwych „białych nocy”?

No bo fizyka, a raczej geografia. Polska leży zbyt daleko na południe, aby słońce podczas przesilenia letniego nie schodziło odpowiednio nisko pod horyzont. W takich miejscach jak Petersburg, Islandia, czy północna Skandynawia, słońce w ogóle nie zachodzi, albo ledwo muska horyzont. U nas, nawet w Jastrzębiej Górze, słońce schodzi niżej niż 6 stopni pod horyzont. To wystarcza, by astronomiczny zmierzch w końcu nadszedł. Widziałem te wszystkie zachwyty nad północą, ale bez kitu – to nie to samo. Nie oczekujcie cudów.

Czym jest polska „jasna noc”?

To, co możemy zaobserwować, to nic innego jak wydłużony zmierzch nautyczny, płynnie przechodzący w równie długi świt nautyczny. Żadna magia, czysta astronomia. Aby to zrozumieć, trzeba rozróżnić trzy rodzaje zmierzchu:

• Zmierzch cywilny: Słońce od 0 do 6 stopni poniżej horyzontu. Wciąż jasno, można czytać książkę na zewnątrz.
• Zmierzch nautyczny: Słońce od 6 do 12 stopni poniżej horyzontu. Kontury przedmiotów są widoczne, można nawigować po morzu. Gwiazdy dopiero zaczynają być widoczne.
• Zmierzch astronomiczny: Słońce od 12 do 18 stopni poniżej horyzontu. To jest już pełna ciemność, idealna do obserwacji gwiazd.

W okresie przesilenia letniego na dalekiej północy Polski, słońce wędruje przez całą noc w zakresie 6-12 stopni pod horyzontem, co oznacza, że faktyczny, astronomiczny zmierzch (czyli totalna ciemność) nie nadchodzi przez kilka godzin. Właśnie ten długi okres zmierzchu nautycznego sprawia, że niebo nigdy nie staje się naprawdę ciemne. Widziałem to wielokrotnie i za każdym razem robi wrażenie, choć nie jest to zorza polarna.

Kiedy i gdzie szukać jasnych nocy?

Optymalny czas

Najlepszy okres to okolice przesilenia letniego, które wypada zazwyczaj 20 lub 21 czerwca. Ten efekt utrzymuje się jednak przez mniej więcej dwa tygodnie przed i dwa tygodnie po tej dacie. Czyli mówimy o drugiej połowie czerwca i samym początku lipca. Jeśli celujesz w to zjawisko, planuj wyjazd właśnie wtedy. Inaczej szkoda zachodu.

Najlepsze lokalizacje w Polsce

Im dalej na północ, tym lepiej. To proste.

• Półwysep Helski: Hel, Chałupy, Władysławowo. Tu słońce schodzi najmniej pod horyzont. Po prostu.
• Jastrzębia Góra: To najbardziej wysunięty na północ punkt Polski. Obserwacja z klifu jest odjazdowa.
• Inne miejscowości nadmorskie: Łeba, Darłowo, Kołobrzeg czy Świnoujście również oferują to zjawisko, choć nieco mniej intensywnie. Klucz to linia brzegowa.

Co wpływa na widoczność?

Zachmurzenie

To jest dwuznaczna sprawa. Lekkie zachmurzenie, zwłaszcza na niskim poziomie, może czasem rozproszyć resztki światła, paradoksalnie czyniąc noc jaśniejszą. Z drugiej strony, gęste chmury mogą całkowicie zablokować jakiekolwiek światło z horyzontu. U mnie najlepiej sprawdziło się lekko zachmurzone niebo.

Zanieczyszczenie świetlne

To jest największy wróg. Jeśli jesteś w centrum Gdyni, Sopotu czy Gdańska, zapomnij o jakiejkolwiek „białej nocy”. Światła miejskie po prostu zagłuszają ten delikatny efekt. Musisz uciec od latarni, neonów, świateł samochodów. Szukaj otwartej przestrzeni, najlepiej plaży, z dala od cywilizacji.

Jak przygotować się do obserwacji?

• Sprawdź kalendarz: Upewnij się, że jedziesz w okolice przesilenia letniego.
• Wybierz odpowiednią lokalizację: Mała miejscowość nadmorska, jak najdalej na północ.
• Znajdź ciemne miejsce: Plaża, wydma, polana z dala od świateł.
• Bądź cierpliwy: To nie jest nagłe, spektakularne wydarzenie. To długi, powolny proces. Czasem trzeba po prostu posiedzieć i poczekać na „ten moment”, kiedy nagle zdajesz sobie sprawę, że nie jest tak ciemno, jak powinno być.
• Aparat fotograficzny: Jeśli chcesz to uwiecznić, dobry aparat na statywie z długim czasem naświetlania potrafi wyciągnąć z tej „nocy” znacznie więcej niż ludzkie oko. (nie pytaj skąd wiem, ile razy próbowałem to uchwycić telefonem i kończyło się pikselozą).

Najczęstsze pytania

Czy „biała noc” w Polsce jest taka sama jak w Petersburgu?

Nie, absolutnie nie. W Petersburgu słońce nie schodzi poniżej 6 stopni pod horyzont, co oznacza brak zmierzchu nautycznego i astronomicznego. W Polsce to wydłużony zmierzch nautyczny.

Czy da się wtedy czytać książkę bez lampki?

Przez część nocy, owszem. W trakcie zmierzchu cywilnego i na początku nautycznego jest wystarczająco jasno, żeby swobodnie czytać.

Czy to bezpieczne zjawisko pogodowe?

Tak, to czysto astronomiczne zjawisko. Nie wiąże się z żadnymi zagrożeniami, choć ciemniejsze noce zapewniają lepszą widoczność niektórych zwierząt leśnych i morskich.

Reszta to już detale.